Oto siedzimy w pokoju, przy czym, zaznaczmy to, siedzenie jest stanem uśrednionym. Ja leżę na kanapie, mały gania wokoło i wpycha mi dinozaura w rękę. Jest to dość duży osobnik tego gatunku, wyróżniający się sporym kołnierzem oraz rogami sterczącymi daleko od podłużnego pyska. Julek utrzymuje, że to stegozaur, i zapewne ma rację, sam wywija zielonym stworzeniem, które łatwo można pomylić z tyranozaurem. Różnica zasadza się na niewielkim czerwonym rogu, podobnym nieco do nabrzmiałego pryszcza.
– Walczmy o przetrwanie – woła Julek i robi wszystko, aby nasze dinozaury zwarły się w śmiertelnym starciu.
– Nie chcę walczyć o przetrwanie – odpowiadam tubalnym głosem. – Jestem spokojnym stegozaurem, pragnę jeść trawę i spoglądać w niebo. Nie marzy mi się nic poza takim właśnie życiem, wolnym od wszelkiej przemocy. Niech świat walczy o przetrwanie, ja uprzejmie odmawiam i ani mi w głowie jakiekolwiek starcie. W życiu. Po prostu nie.
Julek wysłuchał i dalej swoje:
– Walczmy o przetrwanie, walczmy o przetrwanie. – Zmienia ton, patrzy z ukosa i mówi w zastępstwie niemej zabawki: – Muszę cię zjeść.
– Mam inny pomysł – powiadam stegozaurem. – Weź chodź i razem zjemy Julka. Julek jest duży i starczy nam na długo.
Mały nadyma się cały, szuka właściwej odpowiedzi, wreszcie wypala:
– Julka nie można zjeść, bo Julek jest miły.
Klamka zapada, mój stegozaur godzi się z wyrokiem śmierci, przemija bijatyka i oto zwierzę pada na bok, plastikowe oczy spoglądają w kąt pokoju. Pseudotyranozaur wykonuje taniec zwycięstwa i przystępuje do w pełni zasłużonego posiłku. Zastanawiam się, czy nie powinienem wskrzesić mojej gadziny, ale dochodzę do wniosku, że zniszczyłbym w ten sposób niepowtarzalny klimat pierwotnej uczty. Milczymy.

Prócz dinozaurów liczą się tylko klocki lego (jak sądzę, dinozaur z nich wykonany byłby zabawką ultymatywną). W pocie czoła, w trudzie porównywalnym tylko z wysiłkiem sowieckich inżynierów, konstruujemy samolot uprzednio przeze mnie przywleczony. Od lat siedmiu wzwyż. Sprawa jest naprawdę trudna i jeśli ktoś sądzi, że klocki lego dzisiaj to fraszka, gotowa zabawka, powinien się puknąć w durny łeb. Niech nie siada z nami. My go tu nie chcemy. W każdym razie napinam się strasznie, markotniejemy nad szczególnie skomplikowanym segmentem, małemu zaraz para uszami pójdzie, naradzamy się nerwowo, lecz nie znajdujemy wyjścia. Olśnienie przychodzi nagle, chwytam klocek, wpinam we właściwe miejsce, oto podwozie jak ta lala, i owładnięty euforią wykrzykuję:
– I kto jest mistrzem świata?
Julek obraca podwozie w dłoni, zerka w stronę reszty powstającego samolotu.
– Raz ty, raz ja – odpowiada.

Nie zawsze tak jest. Niekiedy złościmy się, a często, kiedy wyobraźnia nie podpowiada kolejnych pomysłów, spędzamy czas osobno, choć w jednym pokoju. Julek nad zabawką, ja zerkam na telefon, w ekran albo przed siebie. Potem wściekam się o to na siebie, na jakąś własną niemoc, która skłania do pogrążenia się we własnym świecie. Ale tak już będzie, bo musi być. Ważne, że jesteśmy razem i pamiętamy o sobie, dwaj faceci, mały i duży, niechętni w okazywaniu uczuć.

Click here to view the video on YouTube.

ostateczny efekt może różnić się w szczególe.

Uroczy wieczór w pisarskim towarzystwie, kolejny pociąg, zacne piwo w przydworcowej knajpce z MC oraz Hrabią, a teraz siedzę w znajomym hoteliku, pod zamkiem, za rzeczką, w małym miasteczku, w którym mieszka mój syn. Jutro się zobaczymy. Jeszcze o tym nie myślę, gdyż jest kilka innych rzeczy, nad którymi muszę się zastanowić. Od jakiegoś czasu wyobrażam sobie siebie jako wędrowca. Chcę się widzieć człowiekiem, który przemierza świat, zamieszkuje w kolejnych miastach i wyrusza dalej. Miesiąc w Kopenhadze utwierdził mnie w tym błędnym przekonaniu. Hotel był okropny, ale gdy tylko rozłożyliśmy rzeczy na swoich miejscach, poczułem, że jestem w domu. Nie ujawniła się żadna tęsknota. Mam nadzieję, że spędzę miło czas w tym pięknym północnym mieście, a potem, kto wie, może wrócę do Polski. Ale czy na pewno do Warszawy? Jedynym miastem, w którym nie chcę mieszkać, jest Kraków. A dlaczego nie miałbym osiedlić się gdzieś indziej w Europie? Świat naprawdę się skurczył i ulegam romantycznemu wyobrażeniu, jak to zagnieżdżam się w Paryżach i Madrytach, wrastam tylko po to, aby się oderwać ku nowym domom, ulicom, brzmieniom odmiennej mowy tam gdzieś, gdzie jeszcze mnie nie ma, a powinienem przecież być. Radość podróżowania, fantastyczne szczęście zmiany sprawia, że doświadczam pełni życia. Tam dom mój, gdzie koty moje, pisze JD i ma sporo racji. Niemniej, ulegam romantycznemu wyobrażeniu siebie – wędrowca, nie do końca słusznie.

Przecież przyjechałem do Polski. Zdążyłem spotkać się z przyjaciółmi na Śląsku i jeśli Szatan pozwoli, jeszcze przez Śląsk przejadę. Potem Kraków, trup miejski, gdzie czeka rodzina i przyjaciele. Wszyscy stęskniliśmy się za sobą. Na koniec Warszawa. Tam nie mam rodziny, przyjaciół owszem, no i samolot, którym wrócę do domu. Wędrowiec nie posiada żadnej z tych rzeczy, gdyż nie zwykł wracać na stare śmieci, ewentualnie czyni to w celu rozbudzenia w sobie wspomnień: wartość tych miejsc jest wartością artefaktu, przynależy wyłącznie do pamięci. Innymi słowy, wędrowiec nie zostawia za sobą niczego, posiada tylko siebie, wszystko wokół jest dlań aktualne aż po horyzont – jednak nic więcej. Moja przestrzeń jest inna, kręcą się w niej kochane głowy, są jary głębokie, które muszę odwiedzić, i domy wyniesione wysoko ponad mgłę, będę wracał, gotowy na kolejne spotkania, których nigdy dosyć. Jedno jest już jutro.

Tylko jak to się skończy? Najpierw mieszkałem w Krakowie i jeździłem do Warszawy. Potem mój syn wyjechał do małego miasta, a ja wyprowadziłem się do Warszawy. Zacząłem jeździć do Julka i do Krakowa. Teraz sytuacja uległa zmianie i mieszkając w Kopenhadze, mam już trzy ważne miejsca do odwiedzenia. Co będzie potem? Załóżmy, że po Kopenhadze wynoszę się do Madrytu, ale zdołałem już zawrzeć ważne znajomości duńskie, poznałem ludzi wartych tęsknienia. Na mapie pojawia się czwarty punkt. I tak może to rosnąć, aż zaczernią mi się kontynenty. Margines tych wszystkich myśli zajmuje dziwne skojarzenie. Naprawdę, moja sytuacja zmieniła się w sposób, którego nie przewidziałem. Zawsze miałem w Polsce swój dom. Miejsce, gdzie żyję. Teraz jestem tylko gościem.

Znalazłem również sposób na ocalenie „Krótkiego życia kpiarzy i szyderców”. Muszę tę książkę uratować przed sobą samym. Ten rodzaj ratunku dzieła przed jego twórcą jest tematem, który stanowczo zbyt rzadko pojawia się w pisarskich dziennikach. Muszę się temu przyjrzeć.

To zagłębianie się w ciemność przypomniało mi short filmowy „The Ten Steps”, oparty na nieco podobnym, nieskomplikowanym pomyśle. Wykonanie nosi pewne znamiona amatorszczyzny, co w odniesieniu do niezależnych produkcji może zostać wybaczone. Zwłaszcza, jeśli otrzymujemy zakończenie takie jak tutaj, proste, pomysłowe, logiczne i niespodziewane w szokujący sposób. Zacząłem od banału i banałem kończę: prawdziwe emocje lokują się coraz częściej na obrzeżach kultury popularnej, w zjawiskach kontestujących mainstream. Dotyczy to filmów, gier, książek, właściwie wszystkiego.

Click here to view the video on YouTube.

No to, kurwa, wiem. Gadamy jeszcze chwilę o kotach, kapciach, dywanach, zamykam za ropą drzwi. Nie wiem, śmiać się czy płakać. Gdybym jeszcze wykonywał jakiś inny zawód, gdybym na przykład był perkusistą albo reżyserem przygotowującym teatralną wersję „Mostu na rzece Kwai” na potrzeby kopenhaskiego teatru, ale nie, jestem pisarzem, a to jeden z najcichszych zawodów świata i każdy winien się cieszyć, że takiego nad sobą posiada, zwłaszcza że o północy zawsze jestem w łóżku, nie imprezuję i nie mam tutaj dzieci. Dzieci, które mieszkały tu przede mną, również ropie z dołu przeszkadzały. Otworem paszczowym i przy pomocy dynamiki swego okropnego ciała odtworzyła dla mnie odgłosy wszystkich zabaw, jakim w swej bezczelności oddawały się duńskie niewyskrobki. Próbowałem ją zrozumieć, ale nie potrafię. Gdyby jeszcze opiekowała się stareńką matulą, cierpiała na egzotyczną chorobę albo sama pisała książki, ale gdzie tam, otóż pani ropa, ropcia wrażliwoucha, wykonuje zawód stomatologa, ma gabinet pode mną i mimo tego przeszkadza jej moje chodzenie. Właściwie to przeszkadza jej pacjentom. Tak powiedziała. Sam chodzę do dentysty i z wiertłem w gębie nie zwróciłbym uwagi nawet na stado słoni grające w krykieta piętro wyżej. Nic z tym wszystkim nie zrobię, wieszczę jednak kłopoty. A żeby było jeszcze lepiej, baba ma wycieraczkę z wielkim napisem CARPE DIEM, czyli powinna być wyluzowana i bardziej pogodzona z życiem, z diabłem, Bogiem i ze mną. A nie jest. Swoją drogą, co za idiotyczny pomysł – taka wycieraczka u dentysty!

Jeden z moich ulubionych filmów – „The Wickerman” – opowiada o małej szkockiej wyspie, na której doszło do restytucji pogańskich kultów. Bogobojny sierżant, prowadzący śledztwo w sprawie zaginięcia młodej dziewczyny, natrafia na tamtejszy cmentarz i z oburzeniem stwierdza, że w miejscu nagrobków posadzono drzewa. Cmentarz Assistens, położony jakieś pół godziny spacerem od mojego domu, nasuwa skojarzenie właśnie z tamtym miejscem. Przekraczając bramę można odnieść wrażenie, że to park, a nie stara nekropolia.

Chowają tutaj duńskich debeściaków. Nagrobki stoją oddalone od siebie nawet i o kilkadziesiąt metrów, okolone przez równo przystrzyżone żywopłoty. Nazwiska, daty, pozieleniałe portrety często są ledwo widoczne, attyki ciążą ku ziemi albo nie ma ich wcale – ustąpiły miejsca krzakom i młodym, silnym pniom. Nieliczne krzyże rozkładają ramiona, jakby chciały się poddać. Jeden z nich wycięto na kamiennym nagrobku z połowy XIX wieku w taki sposób, aby przypominał dwa skrzyżowane ze sobą pieńki. Niektórych zmarłych, zapewne biedniejszych albo mniej wybitnych, kładzie się w okręgach. Płyta koło płyty, zieleń pośrodku. Gdzie indziej wysokie pnie wybijają się z łysych w trakcie zimy zagajników, ku nim biegną ziemiste ścieżki, rozdwajają się jak larwy, wiodąc ku polankom pod gałęziami. Tam płotek, za płotem z pękniętej płyty nagrobnej wyrastają długie, drewniane palce. Niedługo pozwolą jej zniknąć.

O, wiewióreczka! Ptak dziobie zimny grunt. Każdy grób, nawet bardzo stary, jest zadbany, ale na żadnym nie pali się lampka, nie znajdziecie tutaj kwiatów. Z wyjątkiem jednego. Zawędrowałem w rejony kaplicy, strzałka wskazała mi miejsce pochówku Kirkegaaarda (to nazwisko, paradoksalnie, oznacza po duńsku cmentarz), ale natrafiłem na coś innego. Twarz pięknej, młodej kobiety zamrożona na attyce. Poniżej leżały niecodzienne dowody ludzkiej pamięci: papierochy, woreczki ze struną, lufka, plastikowe żołnierzyki, notatnik, jakaś wyszywanka, zdjęcie małego chłopca w drewnianej ramie, drobne monety, do których dorzuciłem swoje. Miejsce przypominało groby gwiazd kultowych, Morrisona, Cobaina i tak dalej. Nie miałem nic do pisania, nawet telefonu, więc zapamiętałem imię i nazwisko. Natasja Saad. Obiecałem sobie, że dowiem się czegoś o zmarłej, co okazało się proste. Pani Saad była piosenkarką i zginęła w wypadku samochodowym. Momentalnie nabrałem dla niej szacunku. Żeby śpiewać reggae w deszczowej Danii, trzeba rzeczywiście mieć sporo samozaparcia. Natasja Saad zginęła w swojej duchowej ojczyźnie, na Jamajce. A ja poczułem się jak sierżant z „The Wickerman”. Znalazłem swoją dziewczynę.

Autor nieznany (i poszukiwany)

Wedle powszechnej opinii Dania nie jest potęgą militarną. Nie zawsze tak było. Mało tego, w przeszłości walczyliśmy ramię w ramię z naszymi północnymi sąsiadami. Wielki pamiętnikarz Jan Chryzostom Pasek wybrał się nawet do Danii z wojskiem i uczestniczył w kampanii szwedzkiej. Z rozczuleniem wspomina nieszczęsnych żołnierzy Karola Gustawa próbujących ujść z wieży, którą sam podpalił. „A w morze jako żaby wpadali”, pisze uszczęśliwiony. Po odniesionym zwycięstwie wojsko polskie ustawiło ołtarz polowy, kapelan już zabierał się za odprawianie nabożeństwa dziękczynnego, gdy okazało się, że brakuje ministrantów. Wielki pamiętnikarz Jan Chryzostom Pasek okazał się chętny do tego zadania, lecz ujawnił się kłopot. Otóż wielki pamiętnikarz Jan Chryzostom Pasek był cały w jusze pomordowanych przeciwników. Czy godzi się służyć do mszy w takim stroju?; pytano. Rzecz rozstrzygnął ksiądz, tymi oto słowy: „Nie wadzi to nic, nie brzydzi się Bóg krwią rozlaną dla Imienia Swego”.

Tak to drzewiej na wojnie bywało. Rzucony na ziemię duńską, między kebab i ścieżkę rowerową postanowiłem dowiedzieć się, jak wojna wygląda współcześnie, a ponieważ tyle słyszałem o kształcącej funkcji gier wideo, zdarłem ochoczo folię z najnowszego „Battlefielda”. Podobno ta seria, wraz z konkurencyjnym „Call of Duty” napędza rekrutów do amerykańskiej armii. Jeśli ktoś pod wpływem gry postanawia pójść na trepa, znaczy to, że mamy do czynienia z prawdziwym fenomenem. I rzeczywiście. Anemiczność pierwszych misji skłoniła mnie do rozważenia dezercji, ale potem zassało niczym ruletka. Gdyby ktoś stanął mi za plecami podczas grania, miałby niezłą uciechę. Zobaczyłby, jak stuprocentowy dureń gnie swoje nieforemne ciało przed telewizorem, wywrzaskując głosem mordercy: „Masz, skurwysynu!”. Zaprawdę, odczuwałem dziką radość na widok obłoczków krwi wokół głów przeciwników, cieszyły mnie wybuchające czołgi i samoloty spadające dziobem ku pustyni, ze skwierczącymi ciałami lotników w środku. Och, nie. To skwierczenie sam musiałem sobie dopowiedzieć. Ot, potęga sugestii.

Nie bawię się w przemoc dla przemocy jeno; ta zawsze musi służyć celom wyższym, w tym wypadku edukacyjnym. Haniebnie krótka rozgrywka nauczyła mnie o wojnie więcej niż wszystkie filmy razem wzięte, z „Hurt Locker” na przedzie.

ciąg dalszy na jawnych snach

Dlaczego piszę horrory? Cóż, ludzie powiedzieli, ja jedynie przystałem na to. Ludziom wolno mówić i myśleć, co tam chcą. Horror rozumiem jako literaturę dającą wyraz ludzkim strachom, lękom i niepokojom. To słowo, horror, jest może nietrafione, nie tylko brzmieniowo, otóż każda prawdziwa literatura jest poświęcona tej tematyce. Żadnej innej. Można by napisać, ze strach to pierwsze ludzkie doświadczenie, co nie do końca jest prawdą. Płód, dziewięciomiesięczne dziecko w łonie matki, jeszcze istota, wciąż nie człowiek, kołysze się w bezpiecznym rytmie cudzego serca, aż tu schron się rozrywa, skurcze pchają tę żywą bezbronność, tę nagą, zakrwawioną kruszynę ku światłu. Widok – czy raczej przeczucie – tego światła i gwałtowny ruch ku niemu wiążą się ze strachem, trwogą trudną do oddania w słowach. Joseph Campbell wspomina pięknie o tym doświadczeniu, powtórzonym przez psychiatrów w ramach narkotycznych eksperymentów z podświadomością, niemniej wiele mu umyka. Twierdzi, że narodziny, poczucie „ja jestem” związane są ze strachem, z trwogą. Nie ma chyba racji. Przecież gdy zaczyn mnie, potencjalny Orbitowski wywlekał się wbrew sobie z łona, ja jeszcze nie istniałem. Nie było mnie, nawet w tym rozumieniu ciągłości, łączącym mnie z ja-pięcioletnim. Nie wiem, kiedy się pojawiłem, nie pytajcie o to. Jeszcze nie byłem, a już odczuwałem trwogę, nieporównywalną z jakimkolwiek innym rodzajem trwogi dostępnym w życiu. Poza jednym przypadkiem, który również Campbellowi, spokojnemu buddyście, musiał umknąć. Trwoga powróci w chwili, gdy światło, które przywitało mnie tutaj, w jedynym dostępnym mi świecie (a także jedynym dla moich okruchów, cieni, duszy i tak dalej) zacznie nieodwołalnie gasnąć. Gdy poczuję nieustępliwą konieczność zaniknięcia w tej ciemności, gdy nowa siła wepchnie mnie w łono tego mroku, gdy będę czuł jej uda zgniatające mi głowę. Gdy śmierć zapuka do drzwi i powie z uśmiechem: „Nie, nie, tym razem ja nie po chomika”. Oj, wtedy to nie będzie wesoło. Między tymi dwoma doświadczeniami, wstąpieniem w światło i zstąpieniem w ciemność, rozpina się życie każdego człowieka. Między trwogą a trwogą. To lina, po której idziemy. Więc trudno, abym pisał o czymkolwiek innym, nawet jeśli są koty śpiące na kaloryferze, miłość, przyjaźń, pieniądze, wolność niewyobrażalna dla innych, nawet jeśli dziewięćdziesiąt osiem procent ludzi na świecie zamieniłoby się ze mną miejscami. Nie jestem winny tego, co czuję. Nie jestem dumny, że piszę to, co piszę.

Być może to błąd naszej kultury przyjemności, zwanej przez niektórych cywilizacją śmierci, a jednak najlepszej możliwej cywilizacji, która wbrew temu przezwisku wyrugowała śmierć z siebie. Ci muskularni starcy. Sześćdziesięcioletnie madonny. Chorzy konający poza zasięgiem wzroku, ustawieni potem w urnach na kominku. To dobrze dla wszystkich. Tak właśnie powinno być. Ludzie mogą być śmieszni. Powinni być szczęśliwi. Złość na takiego starca, śmianie się z takiej madonny jest rechotem pobożnego prawiczka nad rozpustnikiem. Co ze mną? Zostałem ze swoją myślą o śmierci sam, nie mam się do kogo z tym zwrócić i jeszcze jestem śmieszny z moim myśleniem.

Spotkanie starych mistrzów: Tommy Lee Jones i Samuel L. Jackson grają do słów Cormacka McCarthy, a wychodzi z tego minimalistyczny koncert na Boga i ciemność. Samobójca, niedoszły skoczek pod tytułowy pociąg, samotny i zgorzkniały profesor rozmawia z byłym więźniem, który go uratował. Gadają, oczywiście, o życiu. Ale jak. Profesor reprezentuje najczarniejszy z nihilizmów, więzień przemawia słowami żarliwego pastora. Po co żyć? Dlaczego nie umrzeć? Czemu pragniemy śmierci? Te i inne pytania prowadzą do dwóch monologów i tu widz musi rozstrzygnąć, po której stronie ma serce. Sam scenariusz podsuwa jednak rozwiązania, więźniowi brakuje słów, końcowa aktorska szarża Lee Jonesa jest majstersztykiem na miarę największych momentów w historii kina, pod koniec seansu pozostałem jako ten drugi interlokutor, mowę odebrało. A ostatniego pytania zadać nie mogłem. O czym to było, myślałem, o wielu rzeczach, o pustce także. Między człowiekiem wierzącym i prawdziwym ateistą (żeby odróżnić od ateisty fałszywego, czyli wesołego) nie będzie porozumienia, gdyż ich rozumienie pustki różni się od siebie. Pustka człowieka wierzącego jest wyrwą po Bogu, czymś w rodzaju rany, która może się zabliźnić, albo, zgodnie z logiką cudów, doczekać się uzdrowienia. Pustka ateisty jest wieczną ciemnością, jamą w której nigdy nic nie żyło. Niewiele filmów wstrząsnęło mną tak bardzo, jak to skromne arcydzieło.

Click here to view the video on YouTube.

The Sunset Limited, reż. Tommy Lee Jones, wyst. Tommy Lee Jones, Samuel L. Jackson, USA 2011, IMDB rating 7,4